Chłopcy mówili, nie mówiły!!!

Chciałam dzisiaj zwrócić uwagę na rolę sprawności artykulacyjnej, gramatycznej i leksykalnej mowy w podnoszeniu umiejętności komunikowania przez dziecko o swoich potrzebach i emocjach innym niż rodzice osobom, na umiejętność sprawnego komunikowania się zarówno z rówieśnikami jak i dorosłymi. Na początek przypomnę etapy rozwoju mowy dziecka.

• Czas od urodzenia do 1 roku życia nazywany jest okresem melodii
• Od 1 do 2 roku życia to okres wyrazu
• 2 - 3 rok życia jest okresem zdania
• A czas między 3 a 7 rokiem życia – okresem swoistej mowy dziecięcej.

Wszystkie one mają ogromne znaczenie w prawidłowym kształtowaniu się mowy, szczególnie okres zdania. Wydaje się być najważniejszym w rozwoju mowy dziecka, gdyż dziecko przyswaja sobie wtedy podstawy systemu leksykalnego, fonetycznego i morfologicznego języka. W późniejszym okresie tylko ją udoskonala, uczy się stosowania form gramatycznych i poprawnego brzmienia wyrazu. Jak więc widać, właściwe wzorce językowe, na których opiera swą edukację mają podstawowe znaczenie. Rozwój mowy zależy zatem od środowiska w jakim się dziecko wychowuje oraz jego psychofizycznego rozwoju. Pamiętajmy o tym, że wypowiedzi pięcio-, czy sześcioletniego (przedszkolnego/ ”zerówkowego”) dziecka przyjmują już formę realizacji wielozdaniowej. Dziecko chętnie opowiada o przebiegu jakiegoś wydarzenia, relacjonuje obejrzany film lub przewiduje fakty, które jego zdaniem mogą zaistnieć. W swoich wypowiedziach uwzględnia kolejność zdarzeń i zależności przyczynowo- skutkowe. Potrafi wyjaśnić znaczenie wielu słów. Potrafi opisywać przedmioty, podając ich charakterystyczne cechy oraz możliwości ich zastosowania. Nieprawidłowości gramatyczne zanikają. Dziecko dokonuje autokorekty i równie chętnie poprawia innych np. młodsze rodzeństwo. Wymowa doskonali się. Czasami można obserwować zjawisko tzw. hiperpoprawności, czyli jeśli wcześniej wymawiało [l] zamiast [r], teraz [r] pojawia się tam, gdzie należałoby artykułować [l]. Ma to miejsce częściej w wyrazach, w których są obydwa dźwięki np. mleko – [mreko], lustro – [rustro] itp. Dziecko wymawia też sz, ż, cz, dż. Wszystkie głoski dźwięczne brzmią dźwięcznie. Ustalenie się wymowy powinno być zakończone ostatecznie do 6 roku  życia. Powinno, ale często tak nie jest. Wiele dzieci ma kłopoty z opowiadaniem – opowiadają wyrazami, budują zdania krótkie, agramatyczne, nie połączone w jedną spójną całość. Nie zachowują chronologii zdarzeń, nie widzą związków przyczynowo-skutkowych. Dzieci bardzo często stosują wyrazy w niewłaściwej formie- np. dzieci poszli!!

Nie bez powodu zaznaczyłam na początku, że dziecko powinno komunikować o swoich potrzebach i emocjach osobom innym niż rodzice. Przecież podejmując edukację w oddziale przedszkolnym lub w klasie pierwszej, muszą porozumiewać się z wieloma różnymi osobami. Rola rodziców polega na tym, aby owa komunikacja mogła przebiegać bez zakłóceń. Nie narażajcie dziecka na stres z powodu braku zrozumienia go przez kolegów, czy opiekunów.  

Krótko o logopedycznym badaniu przesiewowym

Logopedyczne badanie przesiewowe testuje szereg umiejętności potrzebnych do prawidłowego rozwijania się mowy. Jego zadaniem jest wykrycie ewentualnych dysfunkcji, wad lub zaburzeń, które mogą negatywnie wpływać na kształtowanie się mowy dziecka. Badanie przeprowadzane jest w formie zabawy. Dziecko rozmawia z logopedą, nazywa przedmioty przedstawione na obrazkach, wskazuje odpowiednie obrazki, powtarza wyrazy itp.  Wypowiedzi dziecka pozwalają ocenić stan artykulacji głosek (wymowę),  ale też, czy dziecko ma problemy w zakresie odbioru (badanie słuchu fizycznego-czy dziecko słyszy i fonematycznego-czy dziecko odróżnia dźwięki) i przetwarzania dźwięków. Badaniu podlega także budowa i sprawność aparatu artykulacyjnego: warg, języka, żuchwy oraz ocena czynności fizjologicznych, tj. oddychania, gryzienia, żucia i połykania. Określa się również lateralizację, pamięć słuchową (powtarzanie ciągu usłyszanych wyrazów), emisję głosu (barwę i ton głosu: czy występuje chrypka, głos jest zbyt niski lub zbyt wysoki; sprawdza się napięcie szyi) a także tzw. prozodia mowy (akcent, intonacja rytm, płynność mówienia).

Po zakończeniu badań logopeda informuje rodziców o stanie rozwoju mowy dziecka, ewentualnie przedstawia wstępną diagnozę. Wynik badania nie zawsze oznacza podjęcie pracy terapeutycznej. Bardzo często logopeda przekazuje rodzicom, jak pomóc dziecku, i na co należy zwracać uwagę w ramach oddziaływań profilaktycznych. Wskazuje problem, a rodzic decyduje, czy chciałby skorzystać z usług specjalisty.

Wzorce językowe dziecka

Mimo, że idą święta i czas ogólnej radości, mnie ogarnął nastrój zadumy, a nawet smutku. Przysłuchując się wypowiedziom dzieci stwierdziłam, że słyszę je, ale nie rozumiem! Język jakim mówią 7-, 8-latki jest zatrważająco niezrozumiały! Można by go porównać do języka ufoludków. Posługując się językiem logopedycznym, który mówi o „kąpieli słownej” dzieci uczących się mówić, można by pomyśleć, że większość dzieci wyrosła „bez owej kąpieli”. Kochany rodzicu! To ty jesteś pierwszą osobą, którą słyszy twoje dziecko i od której czerpie wzorzec językowy. Według “Słownika Encyklopedycznego - Język polski” wzorzec językowy, sposób wysławiania - wymowa, dobór wyrazów, ich odmiana, frazeologia, składnia - uznawany za godny naśladowania; funkcję wzorca językowego pełnią intelektualiści, językoznawcy, literaci, dziennikarze, nauczyciele, rodzice. Nie będę dzisiaj pisać na ten temat już nic więcej. Za kilka dni święta. Czas na zatrzymanie się w biegu i refleksję. Życzę wszystkim Rodzicom - rozmawiajcie ze swoimi dziećmi i dajcie im właściwe wzorce – pięknej, poprawnej, wyraźnej, polskiej wymowy. Dla porównania, zamieszczam normy wymowy głosek.

Wesołych Świąt!

Łatwe - trudne, czyli wymowa samogłosek

Zwykle dużo miejsca poświęca się wymowie „trudnych” głosek, czyli tych „szumiących”, „syczących” czy też „r”. Codzienna praca z dziećmi pokazuje jednak, że wymowa i tych „łatwych”, a więc samogłosek nie zawsze jest prawidłowa.

W poprzednim wpisie zamieściłam właściwy układ warg przy 4 samogłoskach ustnych: a, o, i oraz u/ó. Dzisiaj dołączam ilustracje pozostałych 4, czyli e, i oraz  ą (nosowe o) i ę (nosowe e). Samogłoski ustne wymawiane są przy uniesionym ku górze podniebieniu miękkim, które przywiera wówczas do tylnej ściany jamy gardłowej. Przy samogłoskach nosowych (ę, ą) podniebienie miękkie zajmuje położenie odchylone, strumień powietrza wypływającego z płuc przedostaje się do jamy nosowej i pobudza do drgań zawarte w niej powietrze. 

Zasadnicze różnice między samogłoskami a spółgłoskami są następujące:

·        samogłoski są donośniejsze niż spółgłoski (słyszymy je lepiej),

·        samogłoski są wymawiane przy większym rozwarciu jamy ustnej niż spółgłoski,

·        samogłoski są sylabotwórcze, tworzą sylaby same lub razem ze spółgłoskami, np. o - ko, wo - da, za - ba - wa, natomiast same spółgłoski nie tworzą w języku polskim sylab.

Trzy zasady wymawiania samogłosek:

·        Wymawiając samogłoski, należy otwierać usta i kształtować układ warg jeszcze przed rozpoczęciem ich wymawiania.

·        Przestrzegać niezmiennego, jednolitego brzmienia każdej samogłoski przez cały czas jej trwania.

·        Pilnować, aby wszystkie samogłoski w czasie ich wymawiania znajdowały się w jednym kanale głosowym i aby dźwięk wytwarzał się na wargach oraz przedniej części podniebienia twardego.

Ćwiczenia samogłosek:

·        Poszczególne samogłoski wymawiamy najpierw „oddzielnie” (staccato) a,a,a,a,a…, o,o,o,o…., u,u,u,u…, e,e,e,e…..itd., a potem ciągle (legato) aaaaa, oooo, uuuu, eeee itd.,

·        Wymawiamy każdą samogłoskę po kolei jw. a-o-e-u-i-y, aoeuiy uważając, aby każda samogłoska była czytelna.

·        Wymawiamy samogłoski a-o-e-u-i-y szeptem, bezgłośnie kontrolując w lustrze prawidłowy układ narządów artykulacyjnych.

·        Możemy bawić się rymowankami, wierszykami np.:

A, a, a, pieski dwa,

e, e, e, bawią się.

I, i, i, trzeci śpi.

Czary-mary, kysz, kysz, kysz.

Czy to żaba? Czy to mysz?

Tup, tup, tup, czary-mary,

mam niebieskie okulary.

Okulary mi się zbiły,

wszystkie czary się skończyły

Ćwiczenia można stosować w pracy z dziećmi w różnym wieku, a nawet z młodzieżą. Można je wykorzystać na przykład podczas lekcji w szkole, zajęć z kultury żywego słowa czy na zajęciach teatralnych. Mam nadzieję, że choć w minimalnym stopniu przyczynią się one do podniesienia kultury języka mówionego.

Łatwe ćwiczenia usprawniające narządy artykulacyjne

Bez względu na rodzaj trudności językowych zwykle przydatne są ćwiczenia usprawniające narządy artykulacyjne, a szczególnie język. Podaję kilka ćwiczeń, które można wykonywać z dzieckiem w domu.

         1.Dotykanie końcem języka rozchylonych warg.

       2.Dotykanie językiem nosa, brody, w kierunku lewego ucha, a potem prawego.

3. Przesuwanie wysuniętym językiem poziomo z jednej strony na drugą.

4. Przesuwanie wysuniętym językiem wokół szeroko otwartych ust (oblizywanie dolnej i górnej wargi). Małym dzieciom można posmarować usta np. miodem

5.Wysuwanie języka na zewnątrz i cofanie go w głąb jamy ustnej. Język powinien wykonywać ruchu poziomo ( jak szuflada).

6.Przesuwanie czubka języka od zębów i cofanie go, mocne tarcie nim o dziąsła i podniebienie, aż do wytworzenia mlaskania.

7.Wykonanie mlaskania czubkiem języka, potem środkiem. Ćwiczenia powtarzać kilkakrotnie (początkowo oddzielnie, potem na przemian).

8.  Dotykanie czubkiem języka na zmianę do górnych zębów, a następnie do górnej wargi (przy maksymalnym opuszczeniu szczęki dolnej).

9. Wykonywanie językiem wysuniętym w kształcie grota poziomych ruchów, wahadłowo od jednego do drugiego kącika ust. Język nie powinien dotykać dolnej wargi.

10.Lekko wysunięty język z jamy ustnej opiera się na dolnej wardze i przyjmuje na przemian kształt łopaty i grotu.

11.Wykonywanie wysuniętym daleko na zewnątrz jamy ustnej językiem ruchu kolistego w lewo i w prawo.

12.Oblizywanie zębów i zewnętrznej powierzchni dziąseł pod wargami.

13.Zaginanie zaostrzonego języka do góry i do dołu, wewnątrz i na zewnątrz jamy ustnej – język nie dotyka warg.

14.Próby dotykania czubkiem języka na przemian ostatnich zębów trzonowych po obu stronach dolnej szczęki, potem górnej, przy otwartej jamie ustnej.

15.Gwizdanie. Ćwiczenie usprawnia i koordynuje pracę języka i warg.

Właściwy układ warg przy samogłoskach: a, o, i oraz u/ó